La stella di Rodi

ΚΑΛΑΝΤΑ & ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

ΚΑΛΑΝΤΑ & ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

(βασική πηγή Σίμων Καράς)

Ο όρος κάλαντα είναι βυζαντινός και προέρχεται από την ρωμαϊκή λεξη καλένδες (calendae), αυτές ήταν οι 5 ή 7 πρώτες ημέρες κάθε μήνα και γιορτάζονταν ποικιλοτρόπως μέχρι και τα ύστερα Βυζαντινά χρόνια, οπότε βαθμηδόν οι εορτασμοί περιορίζονταν σε όλο και λιγότερες μέρες, τελικώς στην πρώτη κάθε μήνα και τελικά στην πρώτη του έτους μόνον.

Τα Κάλαντα σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας απαντώνται και με πολλά συνώνυμα όπως κάλαντρα, κάντα, κόλιντρα, κόλεντα, κόλιαντα, τραγουδάκι, καλήμερα, σούρβα και πολλά άλλα ….. Τα Κάλαντα των Χριστουγέννων στην Κ. Ιταλία λέγονται στρήνα.

Ο μουσικός ρυθμός των Καλάντων είναι 4/σημος ή 6/σημος και σπανιότερα 5/σημος, 7/σημος ή 9/σημος

Διάφορα κάλαντα (είδη)

Κάλαντα δεν λέγονταν μόνον την περίοδο του Δωδεκαημέρου (Χριστούγεννα έως Φώτων, δηλ. 24/12 – 05/01 {08/01 σε κάποιες περιοχές}). Υπάρχουν πολλά κάλαντα όπως:

  1. Δωδεκαημέρου (Χριστουγέννων – Πρωτοχρονιάς – Φώτων) ψάλλονται ανήμερα ή παραμονή / πρωί ή βράδυ αναλόγως περιοχή
  2. Εορτών (Αγ. Γεωργίου – Αναλήψεως – Αγ. Αποστόλων)
  3. Λαζάρου
  4. Κυριακής Βαϊων
  5. Μ. Παρασκευής (θρήνοι που τραγουδιούνται μόνο από παιδιά)
  6. Εποχικά
  • Κορωνίσματα
  • Χελιδονίσματα (1η Μαρτίου) : ήταν η 1η ημέρα του έτους μέχρι το 46 πΧ οπότε εισήχθη το Ιουλιανό ημερολόγιο και 1η του έτους ορίστηκε η 1η Ιανουαρίου. Μέχρι και τα πρώτα Βυζαντινά έτη εορταζόταν και η 1η Μαρτίου ως 1η μέρα του έτους!

Το Δωδεκαήμερο ονομάζεται και Καλόμερες, Χριστόμερες, Φωτοκάλαντα, Καλικαντζαρόμερες, Καλαντόφωτα και Δωδεκα(ή)μερα σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας (συνώνυμα).

 

Κάλαντα Κ. Ιταλίας (στρίνα) https://www.youtube.com/watch?v=apJln6-a52M

 

Κάλαντα & αρχαία Ελλάδα

Τα Κάλαντα είναι άρρηκτα συνυφασμένα με την αρχαία ελληνική παράδοση και παρότι η Εκκλησία τα πολέμησε με κάθε τρόπο (όπως και το έθιμο της μεταμφίεσης) δεν μπόρεσε να τα ξεριζώσει από το λαϊκό υποσυνείδητο.

Τα Χριστούγεννα πχ ήταν το χειμερινό ηλιοστάσιο και η μεγάλη γιορτή του Απόλλωνα – Ανίκητου Ήλιου (Sol Invictus) – Μίθρα, με την εισαγωγή του Γρηγοριανού Ημερολογίου το χειμερινό ηλιοστάσιο μεταφέρθηκε πλέον στις 22/12.

Αξίζει να σημειωθεί δε ότι αρχικώς τα Χριστούγεννα εορτάζονταν στις 06/01! Μετά το 350 μΧ ορίζεται να εορτάζονται στις 25/12!

Αρχαίες εορτές περιόδου Δωδεκαημέρου

  1. Σατουρνάλια (Κρόνια) 17 – 23/12
  2. Γέννηση Θεού Ήλιου (Sol Invictus) / Μίθρα 25/12
  3. Βρουμάλια 25/12  (εορτάζονταν έως και 12ο αι. Βυζάντιο)
  4. Καλένδες Ιανουαρίου 01/01  è Αγ. Βασίλειος & Περιτομή
  5. Βότα (ή Βοτά)  03/01  (απαγορεύτηκαν το 692 μΧ)
  6. Λαρεντάλια 04/01
  7. Ιανός 07/01 à Άη Γιάννης (απαγορεύτηκαν το 692 μΧ)

Κάλαντα αρχαία Ελλάδα

  1. Ειρεσιώνη
  2. Κορωνίσματα
  3. Χελιδονίσματα

Βυζαντινά Χριστουγεννιάτικα άσματα (μορφη καλάντων)

1.Βασιλίκια

2.Άκτα

3.Ιαμβεία

Κάλαντα Πρωτοχρονιάς Ικαρίας

https://www.youtube.com/watch?v=ED7JVpI66zk

Μιμητικά & Μεταμφιεστικά Λαϊκά Δρώμενα

Τέτοια έθιμα στην Ελλάδα δεν σχετίζονται μόνο με το Δωδεκάμερο ή τις Αποκριές (Απόκρεω) αλλά και με άλλες πτυχές της ζωής, όπως πχ ο θάνατος & η Ανάσταση, η νίκη του παλικαριού απέναντι στον γέρο (συμβολίζει τη γονιμότητα), το όργωμα και τη σπορά (έθιμα που αφορούν την πλούσια σοδειά) κλπ.

Στην αρχαία Ελλάδα και κυρίως στην ρωμαϊκή Ελλάδα μεταμφίεση λαμβάνε χώρα στις μεγάλες εορτές των Ανθεστηρίων και των Διονυσίων (η μεταμφίεση την εποχή τέλεσης των μεγάλων Διονυσίων επιβίωσε στο Βυζάντιο μέχρι και τον 12ο μΧ αι!).

Στην νεότερη ελληνική λαϊκή παράδοση μεταμφιεστικά (και ή όχι μιμητικά) λαϊκά δρώμενα επιβιώνουν σε 2 βασικές περιόδους του έτους, οι οποίες δεν απέχουν και πολύ μεταξύ τους.

  1. Απόκριες (Απόκρεω = αποχή από το κρέας) – πανελληνίως
  2. Δωδεκαήμερο – μόνο στις περιοχές Θράκη, Θεσσαλία, Μακεδονία, Πόντος

(σημαντική λεπτομέρεια : το ίδιο συμβαίνει και σε γειτονικές χώρες, ήτοι Αλβανία, Βουλγαρία, πρώην Γιουγκοσλαβία & Ρουμανία. Η διαφορά στην παραδοσιακή μεταμφίεση είναι όμως εμφανής και εν τέλει διακρίνει τους πληθυσμούς. Παλαιότερα, που οι πληθυσμοί των περιοχών αυτών ήταν μικτοί, η διαφορά στην μεταμφίεση στο ίδιο χωριό ξεχώριζε πχ τους ορθόδοξους Έλληνες, τους Εξαρχικούς Βούλγαρους και τους ορθόδοξους Σλαβόφωνους)

Μερικά μεταμφιεστικά έθιμα του Δωδεκαημέρου (ανάμεσα στα δεκάδες καταγεγραμμένα, πολλά εκ των οποίων συνεχίζονται ή αναβιώνουν ή έχουν χαθεί) είναι τα εξής :

  1. Μωμόεροι ή μωμόγεροι – Πόντος
  2. Ρουγκατσάρια ή ρουγκάτσια ή ρογκατσάρια ή ρογκάτσια ή ρογκατσάδες ή … – Μακεδονία, Θεσσαλία
  3. Τζαμαλήδες – Α. Μακεδονία, Πέτρα Α. Θράκης
  4. Φαλλοί
  5. Κουδουνάτοι
  6. Ρουσάλια *
  7. Αλήδες
  8. Αράπηδες
  9. Καλιντράδες
  10. Καρακοτζάδες
  11. Καμπούχεροι – Κρήτη
  12. Καμουτζέλες – Σύμη
  13. Μάηδες
  14. Λιγουτσάρηδες
  15. Καραβασλάδες
  16. Καλικάντζαροι
  17. Κουντουνάδες

Κλπ κλπ …

Αξίζει να σημειωθεί ότι το ίδιο έθιμο μπορεί να διαφοροποιείται αρκετά από περιοχή σε περιοχή. Για παράδειγμα σε μία περιοχή μπορεί να είναι και μιμητικό ενώ σε άλλη όχι (όπως πχ τα Ρουγκάτσια που στα χωριά του Ρουμλουκίου Ημαθίας δεν είναι μιμητικό αλλά απλώς υφίσταται μεταμφίεση {σημείωση με αστερίσκο}).

Κάλαντα Φώτων Πάτμου    https://www.youtube.com/watch?v=LSfGCC1CbWQ  

Nikos Mamouzelos

Lascia un commento