Καθαρά Δευτέρα

Καθαρά Δευτέρα (Ελληνικά: Καθαρά Δευτέρα)

γνωστή και ως Καθαρά Δευτέρα, Καθαρά Δευτέρα, Δευτέρα της Σαρακοστής ή Καθαρά Δευτέρα, είναι η πρώτη ημέρα της Μεγάλης Σαρακοστής της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, των Χριστιανών του Αγίου Θωμά της Ινδίας και της Ανατολικής Καθολικής Εκκλησίας. Είναι μια κινητή γιορτή που λαμβάνει χώρα στην αρχή της 7ης εβδομάδας πριν από την Κυριακή του Ορθόδοξου Πάσχα.

Ο κοινός όρος για αυτήν την ημέρα, “Καθαρά Δευτέρα”, αναφέρεται στην εγκατάλειψη αμαρτωλών συμπεριφορών και μη νηστίσιμων τροφών. Αυτή η πρώτη ημέρα της Μεγάλης Σαρακοστής ονομάζεται “Καθαρά Δευτέρα” επειδή οι Χριστιανοί καλούνται να ξεκινήσουν την ιερή περίοδο με “καθαρές καρδιές και καλές προθέσεις”. Είναι επίσης επειδή η περίοδος της Σαρακοστής θεωρείται ως μια εποχή που οι Χριστιανοί πρέπει να καθαρίσουν το πνευματικό τους σπίτι, να συμφιλιωθούν με τη ζωή τους και να αφιερωθούν ξανά σε έναν πιο ιερό και δίκαιο τρόπο ζωής.

Μερικές φορές ονομάζεται “Δευτέρα της Στέφανης”, κατ’ αναλογία με την Τετάρτη της Στέφανης (η ημέρα που οι Δυτικές Εκκλησίες ξεκινούν τη Σαρακοστή). Ο όρος είναι συχνά λανθασμένος, καθώς μόνο ένα μικρό υποσύνολο των Ανατολικών Καθολικών Εκκλησιών εφαρμόζει την Επιβολή της Στάχτης. Η Μαρωνιτική Καθολική Εκκλησία και η Μαρ Θωμά Νασράνις της Ινδίας-Συρο-Μαλαμπαρική Καθολική Εκκλησία είναι αξιοσημείωτες μεταξύ των ανατολικών τελετουργιών που χρησιμοποιούν τη χρήση στάχτης αυτήν την ημέρα.

Λειτουργικά, η Καθαρά Δευτέρα – και επομένως η ίδια η Σαρακοστή – ξεκινά την προηγούμενη (Κυριακή) νύχτα,[1] με μια ειδική λειτουργία που ονομάζεται Εσπερινός της Συγχώρεσης, η οποία κορυφώνεται με την Τελετή της Αμοιβαίας Συγχώρεσης, στην οποία όλοι οι παρόντες θα υποκλιθούν ο ένας στον άλλον και θα ζητήσουν συγχώρεση. Με αυτόν τον τρόπο, οι πιστοί ξεκινούν τη Σαρακοστή με καθαρή συνείδηση, με συγχώρεση και με ανανεωμένη χριστιανική αγάπη. Ολόκληρη η πρώτη εβδομάδα της Μεγάλης Σαρακοστής ονομάζεται συχνά «Καθαρή Εβδομάδα» και είναι σύνηθες να πηγαίνουμε στην Εξομολόγηση κατά τη διάρκεια αυτής της εβδομάδας και να καθαρίζουμε καλά το σπίτι.

Το θέμα της Καθαράς Δευτέρας καθορίζεται από το ανάγνωσμα της Παλαιάς Διαθήκης που έχει οριστεί να διαβαστεί την Έκτη Ώρα αυτήν την ημέρα (Ησαΐας 1:1-20), το οποίο λέει, εν μέρει: «Λουθείτε, και θα είστε καθαροί· αποβάλετε τους πονηρούς τρόπους από τις ψυχές σας μπροστά στα μάτια μου· σταματήστε να κάνετε το κακό· μάθετε να κάνετε το καλό. Ζητήστε κρίση, ανακουφίστε τους καταπιεσμένους, σκεφτείτε τους ορφανούς και υπερασπιστείτε τη χήρα. Ελάτε λοιπόν, και ας συλλογιστούμε μαζί, λέει ο Κύριος: Αν και οι αμαρτίες σας είναι κατακόκκινες, θα τις κάνω λευκές σαν το χιόνι· και αν είναι κόκκινες σαν το πορφυρό, θα τις κάνω λευκές σαν το μαλλί (στίχοι 16-8).

Λαγάνα

Η Καθαρά Δευτέρα είναι αργία στην Ελλάδα και την Κύπρο, όπου γιορτάζεται με εξορμήσεις σε εξωτερικούς χώρους, την κατανάλωση οστρακοειδών και άλλων νηστίσιμων φαγητών,[2] ένα ειδικό είδος αζυμικού ψωμιού, που ψήνεται μόνο εκείνη την ημέρα, που ονομάζεται «λαγάνα» και το ευρέως διαδεδομένο έθιμο του πετάγματος χαρταετού. Η κατανάλωση κρέατος, αυγών και γαλακτοκομικών προϊόντων παραδοσιακά απαγορεύεται στους Ορθόδοξους Χριστιανούς καθ’ όλη τη διάρκεια της Σαρακοστής, με τα ψάρια να επιτρέπονται μόνο τις μεγάλες γιορτές, αλλά τα οστρακοειδή επιτρέπονται στις ευρωπαϊκές θρησκευτικές ομολογίες. Αυτό έχει δημιουργήσει την παράδοση της κατανάλωσης περίτεχνων πιάτων με βάση τα θαλασσινά (οστρακοειδή, μαλάκια, αυγοτάραχα κ.λπ.). Παραδοσιακά, θεωρείται ότι σηματοδοτεί την έναρξη της άνοιξης, μια έννοια που χρησιμοποιείται συμβολικά στην κριτικά αναγνωρισμένη ιστορία του Ιβάν Μπούνιν, Καθαρά Δευτέρα. Οι άνθρωποι την Καθαρά Δευτέρα συνήθως παίρνουν τα καλάθια του πικνίκ τους και βάζουν μέσα νηστίσιμα φαγητά, επειδή είναι η ημέρα που ξεκινά η Σαρακοστή.

Η χαρούμενη, ανοιξιάτικη ατμόσφαιρα της Καθαράς Δευτέρας μπορεί να φαίνεται αντίθετη με το πνεύμα της Σαρακοστής, της μετάνοιας και του αυτοελέγχου, αλλά αυτή η φαινομενική αντίφαση είναι μια έντονη πτυχή της Ορθόδοξης προσέγγισης στη νηστεία, σύμφωνα με το μάθημα του Ευαγγελίου (Ματθαίος 6:14-21) που διαβάζεται το προηγούμενο πρωί, το οποίο νουθετεί:

Όταν νηστεύετε, μην είστε, όπως οι υποκριτές, σκυθρωποί· γιατί παραμορφώνουν τα πρόσωπά τους, για να φανούν στους ανθρώπους ότι νηστεύουν. Αληθώς σας λέω, αυτοί έχουν την ανταμοιβή τους. Αλλά εσύ, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου, για να φανείς όχι στους ανθρώπους ότι νηστεύεις, αλλά στον Πατέρα σου που είναι στα κρυφά… (στίχοι 16-18).

Με αυτόν τον τρόπο, οι Ορθόδοξοι εορτάζουν το γεγονός ότι «η άνοιξη της Νηστείας έχει ανατείλει, το άνθος της μετανοίας έχει αρχίσει να ανοίγει…»